Zorgwekkende concurrentie voor ASML? Over de slotgracht en de achilleshiel

In een fabriekshal in Shenzen, China, staat een EUV-chipmachine. Nergens op het reusachtige apparaat staat een ASML-logo of naamplaatje, om de simpele reden dat ASML deze machine niet heeft gebouwd. Hij is helemaal ontwikkeld en gebouwd door Chinese ingenieurs en researchers, vaak ex-ASML’ers.

Zij werken onder leiding van elektronicareus Huawei binnen een netwerk van bedrijven samen aan wat in de wandelgangen de Chinese versie van het Manhattan Project wordt genoemd, naar de Amerikaanse groep wetenschappers die tijdens de Tweede Wereldoorlog de atoombom ontwikkelde.

Gevaar voor het aandeel ASML?

Het klinkt verontrustend. Moeten ASML en ASML-beleggers zich ondanks de grote technologische voorsprong zorgen maken? De AI-revolutie heeft de honger naar chips zo groot gemaakt, dat de inspanningen om een eigen machine te maken overal zijn opgeschaald. De geopolitieke strijd tussen de economische machtsblokken heeft de noodzaak daartoe alleen maar verder vergroot.

Hoewel er nu alleen nog mee wordt getest, meldt Reuters dat China al in 2028 chips wil gaan produceren met het nieuwe apparaat. Al schatten direct betrokkenen dat dat zeker niet eerder dan 2030 zal zijn. En dit is niet het enige initiatief dat wordt ontplooid om de alleenheerschappij van ASML in de hoogwaardige AI-chipmarkt aan te vallen.

America First

Zo investeerde het Founder Fund van techondernemer Peter Thiel in de Amerikaanse startup Substrate. Die zegt met een ander soort techniek dan EUV (XLR, op basis van röntgenstraling) op termijn goedkoper en efficiënter te kunnen werken dan mogelijk is met de machines van ASML.

De start van Substrate ging gepaard met een hoop America First-achtig tromgeroffel. Oprichter James Proud wil zijn machines, wanneer die ooit werkend worden opgeleverd, niet verkopen aan chipmakers als Intel of TSMC. Hij wil zelf grote chipfabrieken bouwen, waardoor de VS de troon van grootste chipproducent ter wereld kunnen terugveroveren op Taiwan. (En die van grootste chipmachinemaker op Nederland).

Dan is er nog xLight, een Amerikaanse startup die nieuwe lasertechnologie (Free Electron Lasers) ontwikkelt. Die dient niet ter vervanging van het hele EUV-productieproces, maar wel van een belangrijk deel. Namelijk de zeer fijne en krachtige lichtbundels die nodig zijn om een EUV-machine te laten werken. Ook in China wordt veel geïnvesteerd in FEL. Potentieel is dit een technologie die superieur zou kunnen zijn aan de lasertechnologie van ASML, al is zij nog in de experimentele fase en verre van commercieel toepasbaar.

• Lees ook: Ai stuwt (andermaal) groei van ASML

Overigens wordt een belangrijk deel van de lasertechnologie in de bestaande EUV-machines van ASML nu ook al geleverd door een Amerikaans bedrijf: Cymer uit San Diego. In 2012 lijfde ASML Cymer in, waarmee het de volledige controle kreeg over een belangrijk deel van de aanvoerketen. Een strategisch slimme zet, die oud-Intel-CEO Pat Gelsinger achteraf, vanuit Amerikaans perspectief, een "vreselijke vergissing" noemde.

De slotgracht van ASML

Beleggers in het aandeel ASML mogen blij zijn dat de ASML-ingenieurs uit Veldhoven niet alleen technisch, maar ook strategisch slim hebben geopereerd bij het uitbouwen van hun voorsprong. In het uiterst complexe EUV-proces zijn meerdere stappen cruciaal. ASML heeft een aantal belangrijke toeleveranciers niet alleen commercieel, maar ook financieel aan zich gebonden.

Naast Cymer, waar het 100%-eigenaar van is, bezit ASML ook een kwart van de aandelen van het Duitse Carl Zeiss. Zeiss is de leverancier van een van de cruciale onderdelen in een EUV-machine, de hypergladde spiegels waarmee de lichtstralen worden gestuurd. Er is geen tweede Zeiss in de wereld, dus ook dit belang is een belangrijk deel van de ‘slotgracht’ rond de vesting ASML.

In datzelfde licht moet ook het recent genomen belang van 11% in de Franse AI-speler Mistral worden gezien. Een deel van de reputatie van ASML bij klanten berust op de efficiëntie en betrouwbaarheid van de machines. Om geavanceerde chipmachines stabiel te laten produceren is niet alleen de hightech-hardware van belang, maar ook de software.

Het proces wordt gemonitord door duizenden sensoren en de foutmarges zijn ontzettend klein. Artificial intelligence is voor snelle diagnostiek en foutcorrectie noodzakelijk in zo’n complex systeem. Door Mistral aan zich te binden, heeft ASML een AI-speler binnengehaald in het eigen ecosysteem. En door te investeren in een Europese speler laat ASML zien ook oog te hebben voor het geopolitieke schaakspel dat nu wordt gespeeld.

IEX BeleggersPodcast 30-01 | Over de laatste cijfers van ASML

Twee belangrijke factoren

Het geheim achter de monopoliepositie van ASML is in de eerste plaats de technologie. Die is over decennia ontwikkeld, met een voor het bedrijfsleven zeldzame langetermijnvisie. Al in 2009, tien jaar voordat de eerste machine werd opgeleverd, koos ASML ervoor om in te zetten op Extreme Ultraviolet als technologie om de volgende stap in de verfijning van chipproductie mogelijk te maken.

Machtige concurrenten als Canon en Nikon deden dat ook, maar besloten in 2011 niet verder te gaan met de extreem complexe research. Daardoor liggen deze bedrijven nu mijlenver achter.

De tweede factor die de voorsprong vooralsnog veiligstelt, is het uitgebreide ecosysteem dat ASML heeft opgebouwd. Dat bestaat uit een groot netwerk van partners en toeleveranciers, die alle een belangrijke rol spelen in het extreem complexe technische proces dat achter de chipmachines schuilgaat (zie kader).

Dit netwerk bestaat uit tientallen bedrijven, variërend van cruciale partners zonder welke EUV-machines niet kunnen bestaan, tot belangrijke, maar niet onvervangbare leveranciers. In feite is het ecosysteem rond ASML een complexe machine op zichzelf, die net als de EUV-technologie ook niet zomaar te kopiëren is. Het netwerk is een extra slotgracht rond het bedrijf.

10 à 15 jaar

Concurrerende initiatieven kunnen op deelgebieden bepaalde technologie kopiëren of zelfs verbeteren. Maar voordat ze het complexe samenspel hebben opgetuigd dat tot een werkende, betrouwbare EUV-machine leidt - een machine die voor een bedrijf als TSMC een te overwegen alternatief kan zijn - zijn we vele jaren verder.

Hoeveel jaar? Dat is moeilijk te zeggen. ASML-CEO Christophe Fouquet (foto) heeft weleens gezegd dat het verbod op de export van EUV naar China het land op een achterstand zet van zo’n tien à vijftien jaar. Die orde van grootte dus.

En die Chinese EUV-machine dan? Tot nu toe is er weinig bekend over de status van dat project. Maar zelfs als daar in 2030 inderdaad de eerste chips uit komen rollen, duurt het daarna nog vele jaren voor China betrouwbaar en consistent in grote aantallen kan produceren. En vergeet niet: gedurende elk jaar dat concurrenten proberen ASML bij te halen, wordt in Veldhoven alweer gewerkt aan de volgende generatie van verfijning.

China werkt aan DUV

De meest acute dreiging voor ASML zit niet zozeer in EUV. In 2025 bestond de helft van de omzet van het bedrijf nog uit de machines van de vorige generatie. Die Deep Ultraviolet (DUV)-machines zijn de werkpaarden van de chipindustrie.

ASML is ook in dit segment marktleider. In 2025 verkocht het 279 stuks, tegenover 48 EUV-systemen. Maar in deze markt heeft ASML wel tegenspelers. Waar Nikon en Canon ooit afhaakten in de EUV-race, zijn ze nog wel actief in het DUV-segment.

Omdat de technologie (relatief) eenvoudiger is en de afhankelijkheid van unieke toeleveranciers kleiner, is het voor landen die geen toegang hebben tot EUV - zoals China - logischer om DUV als startpunt te nemen om een eigen chipindustrie op te bouwen.

In China wordt deze route met staatssteun bewandeld. Bedrijven als Shanghai Micro Electronics Equipment (SMEE) werken aan binnenlandse DUV-systemen die weliswaar achterlopen op westerse machines, maar voldoende kunnen zijn voor oudere chipgeneraties. Voor de technologische voorsprong van ASML heeft dat geen gevolgen.

Wel kan deze ontwikkeling de afzet van DUV-machines en bijbehorende servicecontracten onder druk zetten. Aan de andere kant: de grote groei voor ASML in de komende jaren wordt verwacht in het segment van de geavanceerde AI-chips, die met EUV-machines worden gemaakt. De afhankelijkheid van DUV zal snel minder worden.

De geopolitieke achilleshiel van ASML

De kwetsbaarste plek in de verdedigingslinies van ASML is politiek. De capaciteit om geavanceerde chips te kunnen maken, is inzet van een mondiale machtsstrijd tussen de grote economische blokken. Wie ASML controleert, controleert in feite wie toegang heeft tot cruciale technologie om die chips te produceren.

Het maakt ASML - en Nederland - kwetsbaar voor politieke en economische druk. Dat de VS onder Trump niet langer een vanzelfsprekende industriële bondgenoot is, is de meest zichtbare ontwikkeling.

• Lees ook: Ai stuwt (andermaal) groei van ASML

Als om wat voor reden dan ook de relatie tussen VS en EU verhardt, met misschien handelsmaatregelen over en weer, kan dat de productie- en afzetketen van ASML schaden. Het is een van de weinige zaken waarop CEO Christophe Fouquet niet of nauwelijks grip heeft. Zelfs het onoverwinnelijke ASML heeft een achilleshiel.