Soros: 'Europese Unie was ook een zeepbel
09:12 - 03 juni 2012
De Europese Unie was zelf ook een zeepbel, die Angela Merkel al in september 2008 doorprikte. Europese beleidsmakers verergerden de crisis door een bankenprobleem met een begrotingsprobleem te verwarren. Het best hoopbare is daarom nu een eurozone die voortleeft als een soort Duits rijk, met als hinterland een periferie in permacrisis. Dat is de opmerkelijke visie van de invloedrijke financier en filantroop George Soros.
George Soros is dit weekend te gast op het jaarlijkse 'economiefestival(1)' in het Noord-Italiaanse Trento. Al is het opnieuw een festival waar bitter weinig te vieren valt. In zijn toespraak(2) gaat de invloedrijke belegger nog eens in op zijn stokpaardje, het spectaculaire falen van de economische 'wetenschap' om de intussen vijf jaar oude kredietcrisis te voorspellen, laat staan op te lossen.
Soros stelt dat economen te weinig rekening houden met de totale onvoorspelbaarheid van sociaal-maatschappelijke trends en daarom de essentiële onvoorspelbaarheid van zeepbellen en hun omvang. Daarom moeten alle beleidsmakers rekening houden met de feilbaarheid van financiële markten, toezichthouders en economen. Ruw gesteld stelt Soros dat we al veel meer zouden weten en veel verder zouden zijn in de crisisbestrijding mochten we bescheiden genoeg zijn te beseffen hoe weinig we weten of kunnen voorspellen.
Soros citeert als schoolvoorbeeld van zijn theorie de eurocrisis, een escalerende crisis waar de rest van de wereld vol afgrijzen naar kijkt. 'De eurocrisis illustreert de rol van misvattingen en gebrek aan begrip als belangrijke motor van de geschiedenis. De Europese beleidsmakers begrijpen de kern van de eurocrisis niet, ze verwarren en banken- en concurrentieprobleem met een begrotingsprobleem. En passen dus de foute remedie toe: je kunt de schuldenlast niet verminderen door de economie te laten krimpen.'
De beleidsmakers verergeren zo de crisis door hun trage aanpak: 'De eurocrisis escaleert nog door het onvermogen de sociaal-maatschappelijke dynamiek in te schatten. Beleidsmaatregelen die op een ogenblik konden gewerkt hebben zijn al lang niet meer effectief tegen de tijd dat ze eindelijk uitgevoerd worden.'
Europese zeepbel
'Mijn stelling is dat de Europese Unie zelf ook als een zeepbel is', poneert Soros. 'Tijdens de hoogconjunctuur was de Europese Unie wat de psycho-analist David Tuckett een 'fantastisch object' noemt, onrealistisch maar ongelooflijk aantrekkelijk. De EU was de belichaming van een open maatschappij, voortgestuwd door een kleine groep visionaire staatsmannen. Die stapje voor stapje namen, wetende dat elke stap imperfect was en een volgende nodig zou maken. Zo zijn we van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal naar de Europese Unie geëvolueerd.'
Maar voor de passioneel pro-Europese filantroop piekte die zeepbel met het Verdrag van Maastricht en de introductie van de euro. Daarna kwam stagnatie die na de Lehman-crash in desintegratie overging.
Het was de Duitse kanselier Angela Merkel die al in september 2008 de zeepbel doorprikte: 'Merkel verklaarde dat de spaargarantie voor andere financiële instellingen van elk land apart moest komen, niet gezamenlijk van Europa. Financiële markten hadden meer dan een jaar nodig om de draagwijdte van die uitspraak goed in te schatten', stelt Soros vast. Volgens hem illustreerde de uitspraak dat de politieke wil niet langer aanwezig was om van de muntunie ook een politieke unie te maken.
Essentiële constructiefout
De crisis legde voor Soros nog een cruciale constructiefout van de muntunie bloot. 'Achteraf gezien is het duidelijk dat het kernprobleem is dat de lidstaten van de muntunie het recht om geld te drukken aan de Europese Centrale Bank uitbesteed hebben. De lidstaten beseften niet wat dit betekende, de Europese beleidsmakers evenmin'.
Initieel bleef de essentiële constructiefout ook verborgen. Toezichthouders lieten Europese banken toe onbeperkt schuldpapier van hun overheden te kopen, vervolgens mochten ze dat papier onbeperkt aan het loket van de Europese Centrale Bank in cash omzetten. Die 'virtuoze' cirkel sloeg vanaf 2008 om in een vicieuze cirkel met elkaar versterkende bank- en schuldencrisissen. 'Veel Europese landen moesten bankschulden op hun balans nemen. Deze landen zijn nu als derdewereldlanden die schulden torsen in een munt die ze zelf niet controleren.'
'Ook nu hadden financiële markten tijd nodig om te beseffen dat overheidsobligaties die ze risicovrij achtten, in realiteit een kredietrisico inhielden. Maar eenmaal markten dat beseften, stegen de risicopremies navenant. En meteen waren veel met staatspapier volgeladen commerciële banken potentieel bankroet'.
En die link tussen banken- en landencrisis vatten Europese beleidsmakers nog altijd niet, zegt Soros. 'Ze zijn alleen klaar om een begrotingscrisis te bestrijden, maar alleen Griekenland is echt een begrotingscrisis. De rest van Europa lijdt onder een bankencrisis plus een escalerende betalingsbalanscrisis als gevolg van de ver uiteengelopen concurrentiekracht.'
'De Europese beleidsmakers snappen de kern van het probleem niet, laat staan dat ze een oplossing hebben. Daarom is de dynamiek die nu op de desintegratie op Europa aanstuurt even zelfversterkend als de Europese integratie voordien was.'
De vraag van 660 miljard
Soros stipt aan dat de goedkope financiering van de Europese Centrale Bank (LTRO) Spaanse en Italiaanse banken massaal schuldpapier van hun eigen overheid gekocht hebben, terwijl de rest van Europa dat papier dumpte. Als dat nog een paar jaar kan duren, dan kan de euro zonder implosie ontrafelen.
'Anders gesteld: de omelet kan weer omgezet worden in losse eieren. Maar wat dan overblijft zijn enorme schuldvorderingen van centrale banken van 'sterke' landen op centrale banken van zwakke eurolanden, via het ogenschijnlijk technische Target2-betalingssysteem', stelt Soros. 'Eind maart had de Duitse Bundesbank een vordering van 660 miljard euro uitstaan op de crisislanden.
'De Bundesbank beseft nu het gevaar en probeert zich in te dekken door de potentiële verliezen bij een opbreken te beperken. Maar dat creëert een 'self-fulfilling prophecy': eenmaal de Bundesbank zich tegen een opbreken van de euro afschermt, zal iedereen dat doen.' Soros stipt aan dat alle Europese financiële instellingen zich weer binnen de landsgrenzen terugtrekken, waardoor de muntunie van binnenuit ontrafelt(3).
Toch denkt Soros dat de muntunie zal blijven bestaan. 'Gewoon omdat een opbreken niet alleen de periferie duur zou komen te staan, maar ook Duitsland. Duitsland zou plots meer dan 1.000 miljard euro waardeloze schuldvorderingen op de periferie hebben uitstaan. En een belangrijk deel van zijn afzetmarkt verliezen.'
'Dus', vat de investeerder van Hongaarse afkomst samen, 'Duitsland zal het noodzakelijke doen om de euro te houden, maar niets méér. Met als resultaat een door Duitsland gedomineerde eurozone met steeds grotere verschillen tussen schuldeisers en schuldenaars en een periferie als een soort permanente crisisregio waar begrotingstransfers naar toe vloeien. Het zou een Duits rijk zijn, met de periferie als hinterland. Bepaald geen 'fantastisch object' dus waar het Europese clubje visionairs van droomde.'
'Ik denk dat de meesten van ons tegen zo'n Europa bezwaar zullen maken, maar ik heb veel sympathie voor Duitsland in zijn huidige situatie', besluit Soros. 'De Duitse publieke opinie kan gewoon niet begrijpen waarom een beleid van structurele hervormingen en besparingen dat 10 jaar geleden bij hen werkte, niet in het deflatoire Europa van vandaag kan werken.'
de tijd